İnternet doğuyor
1990'ların ortasında internet, üniversitelerden ve laboratuvarlardan çıkıp evlere girmeye başladı. Ağustos 1995'te internet tarayıcısı üreten Netscape halka açıldı. Henüz kâr etmeyen şirketin hissesi ilk işlem gününde halka arz fiyatının iki katından fazlasına çıktı. Wall Street için mesaj açıktı: İnternet, yeni bir altına hücumdu.
Sonraki yıllarda yüzlerce internet şirketi halka açıldı. Birçoğunun ilk işlem gününde hisseleri ikiye, üçe katlandı. Yatırımcılar, kendilerine "eski ekonomi" ile "yeni ekonomi" arasında bir seçim yaptıklarını söylüyordu.
Kâr değil, tıklama
Dot-com yıllarının en çarpıcı özelliği, şirketlerin değerinin artık kârla ölçülmemesiydi. Önemli olan ziyaretçi sayısı, tıklamalar ve "pazar payı"ydı. Para kaybeden şirketler bile, büyüdükleri sürece milyarlarca dolarlık değerlemelere ulaşıyordu. Bazı şirketler sadece adlarına ".com" ekleyerek hisse fiyatlarını yükseltebiliyordu.
Ocak 2000'deki Super Bowl, yani ABD'nin en çok izlenen televizyon yayını, bu çılgınlığın simgesi oldu. Reklam kuşağı, çoğu henüz kâr etmemiş dot-com şirketlerinin pahalı reklamlarıyla doluydu.
Mantıksız coşku
Aralık 1996'da Fed Başkanı Alan Greenspan bir konuşmasında, varlık fiyatlarının "mantıksız bir coşku" ile şişip şişmediğini nasıl bilebileceğimizi sordu. Ertesi gün dünya borsaları düştü. Ama uyarı kısa sürede unutuldu ve Nasdaq sonraki üç yılda katlanarak yükselmeye devam etti.
Zirve ve çöküş
- Nasdaq 5.048 puanla kapanış rekoru kırar. Endeks beş yılda altı katına yakın yükselmiştir.
- Fed faiz artırmaya devam eder. Kâr etmeyen şirketlerin nakdinin tükendiği anlaşılmaya başlar, yatırımcılar satışa geçer.
- Evcil hayvan ürünleri satan ve Super Bowl reklamıyla ünlenen Pets.com, halka arzından yaklaşık 9 ay sonra kapanır.
- Nasdaq 1.114 puana iner. Zirveden kayıp yüzde 78'dir. Yüzlerce internet şirketi iflas etmiştir.
Hayatta kalanlar
Balonun patlaması internetin sonu değildi. Tam tersine, enkazın içinden bugünün dev şirketlerinden bazıları çıktı. Amazon'un hissesi zirvesinden yüzde 90'ın üzerinde değer kaybetti ama şirket ayakta kaldı. Google, balonun ortasında 1998'de kurulmuştu ve kâr etmeyi öğrenerek büyüdü.
Dot-com yıllarında kurulan fiber optik kablolar, veri merkezleri ve altyapı, sonraki yirmi yılın internet devriminin temelini oluşturdu. Yatırımcılar kaybetti, ama teknoloji kalıcı oldu. Nasdaq ise 2000'deki zirvesini ancak 2015'te, 15 yıl sonra geri alabildi.
Bugüne kalan ders
- Doğru teknoloji, yanlış fiyat olabilir. İnternetin dünyayı değiştireceği konusunda yatırımcılar haklıydı. Yanıldıkları şey, bunun ne kadar süreceği ve hangi şirketlerin kazanacağıydı.
- Nakit tükenince hikâye biter. Kâr etmeyen şirketler, yeni para bulabildikleri sürece yaşar. Kredi musluğu kapandığında ilk onlar batar.
- Balonlar tekrar eder. Teknoloji değişir, insan psikolojisi değişmez. Lale soğanlarından internet şirketlerine aynı döngü: Lale çılgınlığı ve Güney Denizi balonu.
Paranız yıllar içinde nasıl eridi?
2003'ten bu yana herhangi bir ayda elinizde olan paranın bugün enflasyona göre kaç lira ettiğini, dolar ya da altında tutsaydınız ne olacağını resmî verilerle hesaplayın.
Hesaplayıcıyı açBugünkü piyasalarKaynaklar
- Robert J. Shiller, Irrational Exuberance (2000)
- Alan Greenspan, "The Challenge of Central Banking in a Democratic Society", 5 Aralık 1996
- Nasdaq Composite tarihsel kapanış verileri