Bir lale soğanı bir evden pahalıydı: tarihin ilk büyük balonları

Osmanlı'dan Hollanda'ya bir çiçek

Lale, 16. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'ndan Avrupa'ya geçti. Hollanda'ya ulaştığında kısa sürede zenginlerin statü simgesi oldu. En çok aranan soğanlar, yapraklarında alev gibi çizgiler olan "kırık" lalelerdi. Bu desenin aslında bir virüsten kaynaklandığı o dönemde bilinmiyordu. Bilinen tek şey, bu desenin tahmin edilemediği ve çok nadir olduğuydu.

17. yüzyılın başında Hollanda dünyanın en zengin ülkelerinden biriydi. Amsterdam'da dünyanın ilk modern borsalarından biri çalışıyordu, tüccarlar ellerindeki parayı değerlendirecek yeni yollar arıyordu. Lale bunlardan biri oldu.

Havadan ticaret: soğan görmeden soğan satmak

Laleler yılın büyük kısmında toprağın altındadır. Bu yüzden 1630'larda insanlar soğanın kendisini değil, gelecekte teslim edilecek soğanı almaya başladı. Meyhanelerde kurulan gruplarda kâğıt üzerinde anlaşmalar yapılıyor, aynı soğan teslim edilmeden önce defalarca el değiştiriyordu. Hollandalılar buna "rüzgâr ticareti" diyordu.

1636-1637 kışında fiyatlar baş döndürücü bir hızla yükseldi. En ünlü tür olan Semper Augustus için bir zanaatkârın on yıllık kazancından fazlası, Amsterdam'da kanal kenarındaki bir ev kadar para teklif edildiği anlatılır.

Şubat 1637: kimse almayınca

Şubat 1637'nin ilk günlerinde Haarlem'deki bir açık artırmada alıcı çıkmadı. Haber birkaç gün içinde bütün ülkeye yayıldı. Bir hafta önce servet değerinde olan sözleşmeler artık hiçbir şey etmiyordu. Fiyatlar çöktü, alıcılar ödeme yapmayı reddetti ve anlaşmazlıklar yıllarca sürdü.

Yalnız bir not düşmek gerekiyor: Lale çılgınlığının ünü büyük ölçüde 1841'de yazılan bir kitaba dayanır. Günümüz tarihçileri, özellikle Anne Goldgar'ın arşiv araştırmaları, çöküşün Hollanda ekonomisini batırmadığını ve iflas edenlerin sanıldığından çok daha az olduğunu gösteriyor. Hikâyenin bazı bölümleri abartılı olabilir, ama dersi hâlâ geçerli.

83 yıl sonra Londra: Güney Denizi Balonu

1711'de kurulan İngiliz Güney Denizi Şirketi, kâğıt üzerinde Güney Amerika ile ticaret yapacaktı. Asıl işi ise devletin borçlarını üstlenmek ve karşılığında hisse vermekti. 1720'de şirket İngiliz devlet borcunun büyük kısmını devralmayı teklif edince hisse fiyatı uçtu.

1. Ocak 1720Hisse yaklaşık 130 sterlin.
2. Haziran 1720Hisse 1.000 sterline yaklaşır. Londra'da adı bile belirsiz şirketler halka açılır. Bunlardan biri, rivayete göre "kimsenin ne olduğunu bilmediği, büyük kâr getirecek bir iş" için para toplar.
3. Eylül 1720Satışlar başlar, fiyat hızla düşer. Yıl sonunda hisse zirvesinin küçük bir kesrine iner. Binlerce yatırımcı, aralarında soylular ve milletvekilleri de olmak üzere, büyük kayıplar yaşar.

Newton bile kaybetti

Hikâyenin en ünlü kurbanı Isaac Newton'dır. Newton erken davranıp hisselerini kârla sattı. Ama fiyat yükselmeye devam edince dayanamadı, zirveye yakın bir noktada çok daha fazlasını aldı ve çöküşte büyük para kaybetti. Kaybının bugünün parasıyla milyonlarca dolara denk geldiği tahmin ediliyor. Ona atfedilen bir söz var: "Gök cisimlerinin hareketini hesaplayabilirim ama insanların çılgınlığını hesaplayamam."

Bu sözü gerçekten söyleyip söylemediği belli değil. Ama dünyanın en zeki insanlarından birinin bile kalabalığın coşkusuna kapılabildiğini gösteriyor. Aynı yıl Fransa'da çok benzer bir balon şişiyordu: John Law ve Mississippi Balonu.

Bugüne kalan ders

• Nadir olan her zaman değerli değildir. Bir şeyin fiyatı, ona ödeme yapmaya hazır bir sonraki kişi kadar sağlamdır.
• Erken satıp sonra pişman olmak balonların en tehlikeli tuzaklarından biridir. Newton'ı batıran ilk kazancı değil, ikinci alımıydı.
• Hikâyeler büyür. Finans tarihindeki bazı anekdotlar zamanla abartılır. Kaynağına bakmak her zaman iyi bir alışkanlıktır.

Kaynaklar

• Anne Goldgar, Tulipmania: Money, Honor, and Knowledge in the Dutch Golden Age (2007)
• Charles Mackay, Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds (1841)
• Andrew Odlyzko, "Newton's financial misadventures in the South Sea Bubble", Notes and Records of the Royal Society (2019)