Borsa tek günde yüzde 22 çöktü: 1987 Kara Pazartesi

80'lerin boğa piyasası

1982 yazında Dow Jones endeksi 800 puanın altındaydı. Sonraki beş yılda ABD'de enflasyon düştü, faizler geriledi, şirket birleşmeleri ve satın almalar hızlandı. Ağustos 1987'de endeks 2.700 puanı aşmıştı; beş yılda yaklaşık 3,5 katına çıkmıştı.

Ama 1987 sonbaharında sorun işaretleri birikiyordu. Faizler yeniden yükseliyordu, doların değeri konusunda ülkeler arasında anlaşmazlık vardı ve ABD'nin dış ticaret açığı büyüyordu. 14-16 Ekim'deki üç günde endeks yaklaşık yüzde 10 geriledi. Hafta sonu boyunca yatırımcılar Pazartesi'yi bekledi.

"Düşerse otomatik sat": portföy sigortası

1980'lerde büyük fonlar arasında portföy sigortası denen bir yöntem çok popüler olmuştu. Bilgisayar programları piyasa düştükçe otomatik olarak vadeli işlem sözleşmesi satıyor, böylece portföyün kaybını sınırlamayı amaçlıyordu.

Tek bir fon için mantıklı görünen bu strateji, herkes aynı anda uyguladığında felakete dönüştü. Fiyat düşüyor, bilgisayarlar satıyor, satışlar fiyatı daha da düşürüyor, bilgisayarlar daha fazla satıyordu. Sonradan hazırlanan resmî rapor, bu otomatik satışların çöküşü büyüten başlıca etkenlerden biri olduğunu tespit etti.

19 Ekim 1987

1. Pazartesi sabahı, AsyaHong Kong ve diğer Asya borsaları sert düşüşle açılır. Panik saat dilimlerini takip ederek Avrupa'ya geçer, Londra da çöker.
2. New York açılışıSatış emirleri alıcıların çok üstündedir. Birçok hissede saatlerce işlem açılamaz, telefonlara cevap verilemez, emirler kâğıt yığınları içinde kaybolur.
3. KapanışDow Jones 508 puan düşüşle 1.739'dan kapanır: yüzde 22,6. Tek günde yaklaşık 500 milyar dolarlık piyasa değeri silinir.
4. 20 Ekim, sabahGöreve başlayalı iki ay olmuş Fed Başkanı Alan Greenspan, piyasalar açılmadan tek cümlelik bir açıklama yapar: Fed, ekonomiyi ve finans sistemini desteklemek için gereken likiditeyi sağlamaya hazırdır.

Tek cümlenin gücü

Fed'in açıklaması, bankalara "aracı kurumlara borç vermeye devam edin, arkanızdayız" mesajı veriyordu. Bankalar kredi musluklarını kapatmadı, aracı kurumlar batmadı ve panik yayılmadı. Hong Kong borsası dört gün kapalı kaldı ama dünya piyasaları birkaç gün içinde dengelendi.

Belki de 1987'nin en şaşırtıcı yanı, ardından bir ekonomik kriz gelmemesidir. ABD ekonomisi büyümeye devam etti ve Dow Jones yaklaşık iki yıl içinde çöküş öncesi zirvesini geri aldı. 1929'dan farkı, merkez bankasının bu kez hızla ve kararlılıkla müdahale etmesiydi. 1929'da ne olduğunu Kara Perşembe ve Büyük Buhran yazımızda anlattık.

Devre kesicilerin doğuşu

Çöküş üzerine kurulan inceleme komisyonu, piyasanın bir anda bu kadar sert düşmesini önlemek için önlemler önerdi. 1988'den itibaren ABD borsalarında devre kesiciler kullanılmaya başlandı: Endeks belirli bir oranda düştüğünde işlemler otomatik olarak bir süre durduruluyor, herkese nefes alma fırsatı tanınıyor.

Bugün Borsa İstanbul dahil dünyanın birçok borsasında benzer mekanizmalar var. Endeks ya da tek bir hisse belirli bir sınırın üstünde düştüğünde işlemlerin durdurulduğunu gördüğünüzde, bunun kökeni 1987'dir.

Bugüne kalan ders

• Otomatik sistemler riski çoğaltabilir. Bugün işlemlerin büyük kısmı algoritmalarla yapılıyor. 1987, herkesin aynı kurala göre hareket etmesinin ne kadar tehlikeli olabileceğini gösterdi.
• Panik ile kriz aynı şey değildir. Ekonominin temelleri sağlamsa ve merkez bankası güven veriyorsa, en sert çöküş bile kalıcı olmayabilir.
• Likidite her şeydir. Fed'in tek cümlesi, piyasanın en çok ihtiyaç duyduğu şeyi verdi: paranın akmaya devam edeceği güvencesini.

Kaynaklar

• Report of the Presidential Task Force on Market Mechanisms (Brady Raporu), Ocak 1988
• Federal Reserve History, Stock Market Crash of 1987