Faizin yüzde 7.500 olduğu gün: 2001 krizinin hikâyesi

Kayıp on yıl: 90'lar

2001'i anlamak için 90'lara bakmak gerekir. On yıl boyunca enflasyon neredeyse hiç yüzde 60'ın altına inmedi, sık sık yüzde 80-100 aralığında dolaştı. Kısa ömürlü koalisyon hükümetleri birbirini izledi, kamu açıkları büyüdü, devlet borcunu çevirebilmek için çok yüksek faiz ödemek zorunda kaldı.

Bankalar bu düzende en kolay parayı devlete borç vererek kazanıyordu. Yurt dışından düşük faizle döviz borçlanıp, bu parayı Türk lirasına çevirerek yüksek faizli devlet tahvili alıyorlardı. Kur sabit kaldıkça kâr ediyorlardı. Kur birden yükselirse ise döviz borçları ödenemez hale gelecekti. Kamu bankaları da hükümetlerin verdiği görevler yüzünden büyük "görev zararları" biriktirmişti.

Kur çapası: enflasyonu durdurma planı

Aralık 1999'da Türkiye IMF ile yeni bir anlaşma imzaladı. 2000 yılı başında yürürlüğe giren programın merkezinde bir kur çapası vardı: doların bir yıl boyunca ne kadar artacağı önceden ilan edildi. Fikir şuydu: insanlar kurun ne olacağını bilirse fiyat artışları da yavaşlar, enflasyon düşer.

Başta işe yaradı, faizler hızla geriledi. Ama enflasyon kurdaki artıştan daha yavaş düştü. Türk lirası giderek değerli hale geldi, ithalat patladı ve cari açık büyüdü. Bankalar ise ucuz döviz borçlanmaya devam etti.

Kasım 2000: ilk sarsıntı

Kasım 2000'de orta ölçekli bankalardan Demirbank'ın ciddi miktarda devlet tahvili satmak zorunda kalması piyasada paniğe yol açtı. Bankalar birbirine borç vermeyi kesti, gecelik faizler fırladı, yabancı yatırımcılar birkaç gün içinde milyarlarca doları ülkeden çıkardı. Demirbank devlete devredildi ve IMF'den ek kredi alınarak kriz geçici olarak bastırıldı. Ama sistem artık çok kırılgandı.

Kara Çarşamba

1. 19 Şubat 2001, PazartesiMilli Güvenlik Kurulu toplantısında Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer ile Başbakan Bülent Ecevit arasında sert bir tartışma çıkar. Sezer'in bir anayasa kitapçığını Ecevit'e doğru fırlattığı anlatılır. Ecevit toplantıyı terk eder ve basına ciddi bir kriz yaşandığını söyler.
2. 20 Şubat 2001Yatırımcılar ve bankalar ellerindeki Türk lirasını dövize çevirmek için Merkez Bankası'na hücum eder. Merkez Bankası rezervlerinden çok kısa sürede milyarlarca dolar çıkar.
3. 21 Şubat 2001, ÇarşambaLira bulamayan bankalar birbirlerinden astronomik faizlerle borçlanır. Gecelik faiz yüzde 7.500'ü görür. Bu gün "Kara Çarşamba" olarak tarihe geçer.
4. 22 Şubat 2001Hükümet kur çapasını bırakıp dalgalı kura geçtiğini açıklar. 691 bin lira civarındaki dolar, birkaç gün içinde 1 milyon lirayı aşar.

Krizin bedeli

• Türkiye ekonomisi 2001'de yaklaşık yüzde 6 küçüldü. Bu, Cumhuriyet tarihinin en sert daralmalarından biriydi.
• Kurdaki sıçrama fiyatlara yansıdı, yıllık tüketici enflasyonu 2001 sonunda yüzde 68,5'e çıktı.
• Çok sayıda banka Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na (TMSF) devredildi. Batan bankaların ve kamu bankalarının kurtarılmasının kamuya maliyeti onlarca milyar doları buldu.
• Yüz binlerce kişi işini kaybetti, binlerce küçük işletme kapandı. Nisan 2001'de Ankara'da bir esnafın Başbakan Ecevit'in önüne yazar kasa fırlatması o dönemin simgesi oldu.

Kriz sonrası: 15 günde 15 yasa

Mart 2001'de Dünya Bankası'nda çalışan Kemal Derviş, ekonomiden sorumlu devlet bakanı olarak göreve getirildi. Nisan ayında açıklanan "Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı" kapsamında Meclis kısa sürede bir dizi kritik yasayı çıkardı. Bunlar arasında en önemlileri şunlardı:

• Merkez Bankası'nın bağımsızlığı: Merkez Bankası'nın hazineye kredi açması yasaklandı, temel görevi fiyat istikrarı olarak tanımlandı.
• Bankacılık denetimi: Kısa süre önce kurulan Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) güçlendirildi, bankaların döviz açığı ve sermaye kuralları sıkılaştırıldı.
• Kamu bankalarında temizlik: Görev zararları kapatıldı, kamu bankalarının siyasi amaçlarla kullanılmasının önüne geçildi.

Bu reformların etkisi yıllar sonra da görüldü. 2008'de dünya bankacılığı sarsılırken Türk bankaları büyük ölçüde sağlam kaldı. Bunun hikâyesini Lehman Brothers ve 2008 krizi yazımızda anlattık. 2005'te paradan altı sıfır atılması ve "Yeni Türk Lirası"na geçiş de bu dönemde düşen enflasyonun bir sonucuydu.

Kaynaklar

• TCMB, yıllık raporlar ve döviz kuru arşivi (2000-2002)
• TÜİK, Gayrisafi Yurt İçi Hasıla ve Tüketici Fiyat Endeksi istatistikleri
• BDDK, Bankacılık Sektörü Yeniden Yapılandırma Programı ilerleme raporları
• IMF, Turkey: Stand-By Arrangement belgeleri (1999-2002)