Kükreyen Yirmiler
Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Amerika Birleşik Devletleri büyük bir refah dönemine girdi. Otomobil, radyo, buzdolabı gibi ürünler milyonlarca eve girdi, fabrikalar durmadan üretti, şehirler büyüdü. Bu yıllara "Kükreyen Yirmiler" dendi.
Borsa da bu coşkuya ortak oldu. 1920'lerin ortasından itibaren hisse fiyatları hızla yükseldi. Daha önce borsaya hiç yaklaşmamış öğretmenler, memurlar, işçiler hisse almaya başladı. Dönemin meşhur bir anekdotuna göre, yatırımcı Joseph Kennedy bir ayakkabı boyacısından borsa tavsiyesi alınca piyasadan çıkma zamanının geldiğine karar vermişti.
Yüzde 10 peşinatla hisse
Yükselişi asıl körükleyen şey borçla hisse alımıydı. Bir yatırımcı hissenin değerinin yalnızca yüzde 10'unu kendi cebinden ödeyip kalanını aracı kurumdan borç alabiliyordu. Fiyat yükseldikçe kâr da on kat büyüyordu.
Ama bu kaldıraç iki yönlü çalışır. Hisse fiyatı yüzde 10 düşerse, yatırımcının bütün parası silinir. Aracı kurum da hemen ek para ister, para yatırılmazsa hisseyi zorla satar. Bu zorla satışlar fiyatı daha da düşürür, bu da yeni zorla satışları tetikler.
Ekim 1929: çöküş
- Dow Jones endeksi 381 puanla zirve yapar.
- Açılıştan itibaren satış emirleri yağar, rekor 12,9 milyon hisse el değiştirir. Wall Street'in büyük bankerleri bir araya gelip büyük alımlar yaparak paniği o gün için durdurur.
- Kurtarma etkisini yitirir, endeks yaklaşık yüzde 13 düşer.
- Bir gün daha yaklaşık yüzde 12'lik düşüş. Borçla hisse alanlar zorla satışlarla silinir.
- Dow 41 puana iner. Zirveden kayıp yaklaşık yüzde 89'dur.
Borsa çöküşünden Büyük Buhran'a
Borsa çöküşü tek başına bir ekonomiyi on yıl boyunca çökertmezdi. Ama ardından gelen hatalar krizi derinleştirdi. Panikleyen mevduat sahipleri bankalara hücum etti ve 1930'ların başında binlerce Amerikan bankası battı. Merkez bankası para arzının daralmasını durdurmadı. ABD, 1930'da ithalata yüksek gümrük vergileri koydu, diğer ülkeler de karşılık verdi ve dünya ticareti çöktü.
1933'e gelindiğinde ABD'de çalışabilir her dört kişiden biri işsizdi. Kriz Avrupa'ya, Latin Amerika'ya ve dünyanın geri kalanına yayıldı. Dow Jones, 1929'daki zirvesine ancak 1954'te, yani 25 yıl sonra geri dönebildi.
Genç Türkiye Cumhuriyeti ve 1929
Kriz, Cumhuriyet'in henüz altı yaşında olduğu bir döneme denk geldi. Türkiye'nin ihracatı büyük ölçüde buğday, tütün, kuru üzüm, pamuk gibi tarım ürünlerine dayanıyordu ve bu ürünlerin dünya fiyatları çöktü. Üstelik 1929, Osmanlı'dan kalan borçların ilk taksitinin ödeneceği ve gümrük tarifelerinin serbestçe belirlenebileceği yıldı.
Türk lirası değer kaybedince 1930'da "Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu" çıkarıldı. Aynı yıl Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kuruldu ve 1931'de faaliyete başladı. Sonraki yıllarda devletin sanayi yatırımlarına öncülük ettiği "devletçilik" politikası benimsendi, Sümerbank gibi kurumlarla ilk planlı sanayileşme dönemi başladı.
Bugüne kalan ders
- Borçla yatırım riski katlar. 1929'u bir düzeltmeden felakete çeviren şey kaldıraçtı. Aynı mekanizma 2008'de de karşımıza çıktı: Lehman Brothers ve 2008 krizi.
- Bankalara güven her şeydir. Büyük Buhran'dan sonra ABD'de mevduat sigortası ve sermaye piyasası kurulu (SEC) kuruldu. Bugün birçok ülkede benzer kurumlar var.
- Toparlanma uzun sürebilir. Zirveden alan bir yatırımcının parasının geri gelmesi çeyrek yüzyıl sürdü.
Paranız yıllar içinde nasıl eridi?
2003'ten bu yana herhangi bir ayda elinizde olan paranın bugün enflasyona göre kaç lira ettiğini, dolar ya da altında tutsaydınız ne olacağını resmî verilerle hesaplayın.
Hesaplayıcıyı açBugünkü piyasalarKaynaklar
- John Kenneth Galbraith, The Great Crash 1929 (1955)
- Federal Reserve History, Stock Market Crash of 1929
- TCMB, kuruluş tarihçesi