158 yıllık banka bir gecede battı: Lehman Brothers ve 2008 krizi

Pamuk tüccarlığından Wall Street'in zirvesine

Hikâye 1844'te, Almanya'dan göç eden Henry Lehman'ın Alabama'nın Montgomery kentinde açtığı küçük bir dükkânla başlar. Kardeşleri Emanuel ve Mayer de gelince, 1850'de dükkânın adı Lehman Brothers olur. Kardeşler çiftçilerden ödeme olarak pamuk kabul eder, pamuğu da kendileri satar. Yani daha ilk günden ticaretten çok finansla uğraşıyorlardır.

Firma kısa sürede New York'a taşınır, demiryollarının ve sanayinin finansmanına girer. 20. yüzyıl boyunca büyük şirketlerin halka arzlarına aracılık eden, Wall Street'in en saygın isimlerinden biri haline gelir. Büyük Buhran'ı, iki dünya savaşını ve sayısız krizi atlatır.

Konut balonu: "Ev fiyatları hiç düşmez"

2000'lerin başında ABD'de faizler çok düşüktü ve ev fiyatları her yıl artıyordu. Bankalar, geri ödeme gücü zayıf olan kişilere bile kolayca konut kredisi veriyordu. Bunlara subprime, yani "riskli" krediler deniyordu. Mantık basitti: ev sahibi ödeyemezse ev satılır, ev fiyatları zaten artıyor, kimse zarar etmez.

Bu krediler tek tek bankada durmadı. Binlercesi bir araya getirilip menkul kıymete dönüştürüldü ve dünyanın dört bir yanındaki yatırımcılara satıldı. Lehman Brothers bu işin en büyük oyuncularından biriydi: kredi veren şirketler satın aldı, kredileri paketledi, sattı ve bu paketlerin önemli bir kısmını da kendi bilançosunda tuttu.

30 kat kaldıraç: küçük bir düşüş, büyük bir yıkım

Lehman'ın asıl sorunu ne kadar borçla çalıştığıydı. 2007 sonunda her 1 dolar özsermayesine karşılık yaklaşık 30 dolarlık varlık taşıyordu. Bu şu demek: varlıkların değeri sadece yüzde 3-4 düşerse, bankanın bütün özsermayesi silinir.

2006'dan itibaren ev fiyatları düşmeye başladı, riskli kredilerde geri ödemeler aksadı ve bu kredilerden oluşan paketlerin değeri hızla eridi. Sonradan mahkeme tarafından atanan bağımsız inceleme raporu, Lehman'ın "Repo 105" adlı bir muhasebe yöntemiyle çeyrek sonlarında on milyarlarca dolarlık varlığı geçici olarak bilançodan çıkarıp borçluluğunu olduğundan düşük gösterdiğini ortaya koydu.

Son hafta sonu

1. Mart 2008Rakip yatırım bankası Bear Stearns batmanın eşiğine gelir. ABD Merkez Bankası'nın (Fed) desteğiyle JPMorgan tarafından satın alınarak kurtarılır. Piyasa bir sonraki sıranın Lehman olduğunu konuşmaya başlar.
2. Haziran 2008Lehman, halka açıldığından beri ilk kez çeyreklik zarar açıklar: yaklaşık 2,8 milyar dolar.
3. 12-14 Eylül 2008New York Fed'de Wall Street'in patronları hafta sonu boyunca toplanır. İngiliz Barclays alıcı olarak masadadır, ancak İngiliz otoriteleri gerekli güvenceleri vermez. Bank of America ise Lehman yerine Merrill Lynch'i satın almayı seçer. ABD hükümeti, Bear Stearns'te olduğu gibi kamu desteği vermeyi reddeder.
4. 15 Eylül 2008Gece saatlerinde Lehman Brothers iflas başvurusunu yapar. Aynı gün New York borsasında Dow Jones endeksi yaklaşık yüzde 4,4 düşer.

Domino taşları

Lehman'ın çöküşü tek bir bankanın batışı olarak kalmadı, çünkü dünyanın her yerinde kurumlar ona borç vermiş ya da onunla işlem yapmıştı:

• 16 Eylül: Dünyanın en büyük sigorta şirketlerinden AIG, 85 milyar dolarlık bir kamu kurtarmasıyla ayakta tutuldu.
• Aynı gün, en güvenli yatırımlardan sayılan para piyasası fonlarından biri (Reserve Primary Fund), elindeki Lehman borç senetleri yüzünden yatırımcısına 1 doların altında ödeme yapmak zorunda kaldı. Bu, sistemde güvenin kalmadığının işaretiydi.
• Bankalar birbirine borç vermeyi neredeyse tamamen kesti. Kredi musluklarının kapanması şirketleri, oradan da istihdamı vurdu.
• Ekim 2008: ABD Kongresi bankaları kurtarmak için 700 milyar dolarlık TARP programını onayladı.

Türkiye'yi "teğet" mi geçti?

Kriz Türkiye'ye de ulaştı. Yabancı sermaye çıkışıyla dolar/TL 2008 yazındaki 1,20 civarından 2009 baharında 1,80'e yaklaştı, ihracat sert düştü ve Türkiye ekonomisi 2009'da yaklaşık yüzde 5 küçüldü. Buna karşın Türk bankaları, 2001 krizinden sonra yapılan sıkı düzenlemeler sayesinde riskli ABD kredilerine neredeyse hiç bulaşmamıştı. Bankacılık sistemi sağlam kaldı. 2001'in nasıl bir kriz olduğunu merak ediyorsanız, "Faizin yüzde 7.500 olduğu gün" hikâyemize bakabilirsiniz.

Sonrası

Lehman'ın Kuzey Amerika'daki işleri birkaç gün içinde Barclays'e, Asya ve Avrupa birimleri Japon Nomura'ya satıldı. İflas süreci 10 yıldan uzun sürdü. Kriz sonrasında bankaların ne kadar borçla çalışabileceğine çok daha sıkı sınırlar getirildi ve büyük bankalara düzenli "stres testleri" uygulanmaya başlandı.

2008 krizi, merkez bankalarının faizleri sıfıra indirip piyasaya trilyonlarca dolar pompaladığı yeni bir dönemi de başlattı. Bu dönemin etkileri, bugün altından konut fiyatlarına kadar pek çok şeyde hâlâ hissediliyor.

Kaynaklar

• Financial Crisis Inquiry Commission, The Financial Crisis Inquiry Report (2011)
• Federal Reserve History, The Great Recession and Its Aftermath
• Anton R. Valukas, Lehman Brothers Holdings Inc. Bankruptcy Examiner's Report (2010)
• TÜİK, Dönemsel Gayrisafi Yurt İçi Hasıla; TCMB döviz kurları