Bir kumarbaz Fransa'nın parasını kâğıda çevirdi: John Law ve Mississippi balonu

Düellodan kaçan bir matematik dâhisi

John Law 1671'de İskoçya'nın Edinburgh kentinde, varlıklı bir kuyumcu ve bankerin oğlu olarak doğdu. Rakamlara ve olasılık hesabına olağanüstü yatkındı, bunu da en çok kumar masalarında kullandı. 1694'te Londra'da bir düelloda rakibini öldürdü ve idama mahkûm edildi. Hapisten kaçarak kıta Avrupası'na geçti.

Sonraki yıllarda Avrupa'nın finans merkezlerini dolaştı, Amsterdam'da bankaların nasıl çalıştığını inceledi ve radikal bir fikir geliştirdi: Bir ülkenin zenginliği elindeki altın ve gümüşe bağlı olmak zorunda değildi. Devletin güvencesiyle basılan kâğıt para, ticareti canlandırabilirdi.

İflasın eşiğindeki Fransa

1715'te Kral XIV. Louis öldüğünde Fransa, uzun savaşlar yüzünden ağır bir borç yükü altındaydı. Ülkeyi küçük kral XV. Louis adına yöneten Orléans Dükü çare arıyordu. Law, aradığı adamdı.

1. 1716Law, Paris'te kâğıt banknot basan Banque Générale'i kurar. Banknotlar vergilerin ödenmesinde kabul edilir, güven kazanır, ticaret canlanır.
2. 1717Law, Fransa'nın Kuzey Amerika'daki Louisiana topraklarıyla ticaret tekelini alan bir şirket kurar. Halk onu kısaca "Mississippi Şirketi" diye anar. Şirket ertesi yıl New Orleans kentini kurar.
3. 1718Banka devletleşir ve Banque Royale adını alır. Law artık hem paranın hem de ülkenin en büyük şirketinin başındadır.
4. 1719Şirket, Fransa'nın diğer sömürge ticaret şirketlerini yutar ve devletin borcunu üstlenmeyi teklif eder. Hisseler 500 livre'den 10.000 livre'nin üstüne çıkar.

Quincampoix Sokağı: bir gecede zenginler

Hisse alım satımı Paris'in dar Quincampoix Sokağı'nda yapılıyordu. Sokak sabahtan akşama kalabalıktı. Hizmetçilerin, aşçıların bir gecede servet sahibi olduğu anlatılıyordu. Bu dönemde Fransızca'da "milyoner" kelimesinin yaygınlaşması da bu çılgınlığa bağlanır.

Dönemin hikâyelerinden biri, sırtındaki kamburu yatırımcılara masa olarak kiralayan ve bundan para kazanan bir adamdan bahseder. Tarihçiler bu tür anekdotların bir kısmını abartılı bulur, ama sokağın coşkusunu iyi anlatır.

1720: güven gidince

Ocak 1720'de Law, Fransa'nın maliye bakanı oldu. Bu onun zirvesiydi. Kısa süre sonra bazı büyük yatırımcılar kârlarını kâğıt paradan altına çevirmeye başladı. Anlatıldığına göre Conti Prensi, kâğıt paralarını bankaya getirip karşılığında aldığı altını at arabalarıyla taşıdı.

Altına dönüş başlayınca Law çaresizce önlemler aldı: Altın ve gümüş bulundurmayı kısıtladı, banknotların değerini değiştirdi, hisseye sabit fiyat koydu. Her önlem güveni biraz daha sarstı. Yıl sonunda hisseler ve kâğıt para değerinin büyük kısmını kaybetmişti.

Law, Aralık 1720'de Fransa'dan kaçtı. 1729'da Venedik'te yoksulluk içinde öldü. Fransa ise kâğıt paraya karşı derin bir güvensizlik geliştirdi ve bu güvensizlik onlarca yıl sürdü. Aynı yıl Londra'da da benzer bir balon patlıyordu: Güney Denizi Balonu.

Bugüne kalan ders

• Para, güvendir. Kâğıt paranın değeri, insanların ona duyduğu güvenden gelir. Bu güven bir kez sarsılınca geri kazanmak çok zordur.
• Para basmak zenginlik yaratmaz. Law'un fikirlerinin bir kısmı ileri görüşlüydü; bugün dünya kâğıt parayla çalışıyor. Ama sınırsız para basmanın sonunu da ilk o gösterdi.
• Hızlı yükselen her şey hızlı düşebilir. Mississippi hissesinin değeri bir yılda yirmi kat arttı, bir yıl sonra başladığı yere geri döndü.

Kaynaklar

• Antoin E. Murphy, John Law: Economic Theorist and Policy-Maker (1997)
• Janet Gleeson, Millionaire: The Philanderer, Gambler, and Duelist Who Invented Modern Finance (1999)
• Charles Mackay, Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds (1841)