Bir oyun gibi
Çiftlik Bank 2016'da kuruldu. İnternet sitesine giren biri, ilk bakışta sosyal medyadaki çiftlik oyunlarına benzeyen bir ekranla karşılaşıyordu: tavuklar, inekler, keçiler, ahırlar. Farkı şuydu: Bu oyunda hayvanlar gerçek parayla satın alınıyordu ve oyuncuya gerçek para kazandıracağı söyleniyordu.
Şirketin kurucusu, 1991 doğumlu Mehmet Aydın'dı. Medyada "Tosuncuk" lakabıyla anıldı.
Sanal inek, gerçek para
Sistemin işleyişi basitti. Üye, sitede sanal bir hayvan satın alıyordu. Hayvanın yaklaşık bir yıllık bir "ömrü" vardı ve bu süre boyunca yumurta, süt gibi ürünler "veriyordu". Ürünler satıldıkça üyenin hesabında kazanç birikiyor, para da çekilebiliyordu. Kazancın kaynağı olarak gerçek çiftliklerdeki üretim, özellikle "mavi yumurta" satışı gösteriliyordu.
SPK'nın 2018'de hazırladığı rapora göre üyelere yüzde 160 ile 307 arasında kazanç vaat ediliyordu. Hiçbir tavuk çiftliği ya da süt işletmesi bu oranlarda kâr üretemez. Nitekim SPK raporu, getirinin kaynağı olarak gösterilen üç şirketin 2017'de toplam 9,1 milyon lira zarar ettiğini de ortaya koydu.
Güven makinesi
Çiftlik Bank'ı inandırıcı kılan şey, ödemelerin gerçekten yapılmasıydı. SPK'ya göre 2016-2017'de yalnızca Papara ödeme kanalı üzerinden 77.843 kişi toplam 511,7 milyon lira yatırdı. Aynı dönemde 62.877 kişiye 398,3 milyon lira ödendi. Parasını alan üye çevresine anlatıyor, yeni üyeler geliyordu.
Gerçek çiftlikler de vardı. Sakarya'nın Taraklı ilçesinde bir mavi yumurta tesisi, Bursa İnegöl'de büyükbaş hayvan tesisi bulunuyordu. Ama tesislerin varlığı, vaat edilen kazancın oradan geldiği anlamına gelmiyordu.
Matematik yalan söylemez
SPK'nın rakamları yan yana konduğunda tablo netleşiyor: 511,7 milyon lira girmiş, 398,3 milyon lirası eski üyelere ödenmiş, kalan 113,4 milyon lira ise Kıbrıs'taki hesaplara ve Aydın ile eşinin hesaplarına aktarılmış. Üç rakam birbirini tam olarak tutuyor. Yani ödemeler bir üretim kazancından değil, yeni gelen paradan yapılıyordu.
Buna saadet zinciri, dünyada "Ponzi şeması" denir. Yüksek getiri vaadi, sistemin her ay öncekinden daha fazla yeni para bulmasını zorunlu kılar. Yeni üye akışı yavaşladığı an ödemeler aksar. Haberler yayıldıkça herkes parasını aynı anda çekmek ister ve zincir kopar. SPK raporu da yapıyı bir Ponzi olarak tanımladı ve kanunla yasaklanan piramit satış sisteminin özelliklerini taşıdığını belirtti.
Çöküş
2018'in ilk günlerinde paraların Kıbrıs'a aktarıldığı haberleri basına yansıdı. Mehmet Aydın'ın yurt dışında olduğu anlaşıldı; daha sonra Uruguay'da olduğu ortaya çıktı. SPK hazırladığı raporla savcılığa suç duyurusunda bulundu; rapor Mart 2018'de basına yansıdı.
Mağdurlar ise kendi yollarını aramaya başladı. 12 Mart 2018'de yüzlerce kişi kamyonlarla Bursa İnegöl'deki tesise geldi; amaçları, paralarının karşılığı olarak hayvanları alıp götürmekti. Jandarma müdahale etti ve kalabalık dağıtıldı.
Rakamlar soruşturma ilerledikçe büyüdü. İstanbul Anadolu Cumhuriyet Başsavcılığı'nın Mart 2018 sonundaki açıklamasına göre toplam 132.222 kişiden 1 milyar 140 milyon lira toplanmış, bunun 688 milyon lirası geri ödenmişti.
Dönüş ve dava
Mehmet Aydın üç yıldan uzun süre yurt dışında kaldı. 30 Haziran 2021'de Sözcü gazetesine bir video gönderdi; ertesi gün, 1 Temmuz 2021'de Brezilya'nın São Paulo kentindeki Türk Başkonsolosluğu'na teslim oldu. 3 Temmuz'da İstanbul'a getirildi ve 7 Temmuz 2021'de tutuklandı. Ağabeyi Fatih Aydın da Uruguay'da yakalandı ve Kasım 2021'de Türkiye'ye iade edildi.
Dava, Anadolu 6. Ağır Ceza Mahkemesi'nde görüldü. 3 Şubat 2025'te açıklanan kararla Mehmet Aydın ve Fatih Aydın, suç örgütü yöneticiliği, nitelikli dolandırıcılık ve suç gelirlerini aklama suçlarından ayrı ayrı 45.376 yıl 6 ay hapis cezasına çarptırıldı. Cezanın bu kadar uzun olmasının nedeni, her mağdura karşı işlenen dolandırıcılığın ayrı bir suç olarak hesaplanmasıdır.
Türkiye bu hikâyeyi daha önce de yaşamıştı. 1980'lerin başında bankerler, bankalardan çok daha yüksek faiz vaadiyle yüz binlerce kişinin birikimini toplamıştı: Banker Kastelli ve 1982 bankerler krizi.
Bir saadet zincirini tanımanın üç yolu
- Getiri, işin kendisinden büyükse. Bir tavuk çiftliği, bir mağaza ya da bir yazılım şirketi yılda yüzde yüzlerce kazanç üretemez. Vaat edilen getiri, gösterilen işin gerçekte kazandırabileceğinden çok yüksekse para başka bir yerden geliyordur.
- Kazanç, yeni üyeye bağlıysa. Ödemeler ancak yeni para girdikçe yapılıyorsa ya da sizden sürekli yeni kişi getirmeniz isteniyorsa, sistem büyümek zorundadır. Büyüme durduğunda ödemeler de durur.
- İzin yoksa. Türkiye'de halktan yatırım amaçlı para toplayabilecek kurumlar SPK'nın, bankalar ve ödeme kuruluşları BDDK ile TCMB'nin denetimindedir ve listeleri resmî sitelerde yayımlanır. Para yatırmadan önce bu listelere bakmak birkaç dakikanızı alır.
Gerçek yatırımların uzun vadede ne kazandırdığını görmek isterseniz aşağıdaki sayfalar, altından mevduata kadar bugünün resmî verilerini gösteriyor.
Paranız yıllar içinde nasıl eridi?
2005'ten bu yana herhangi bir ayda elinizde olan paranın bugün enflasyona göre kaç lira ettiğini, dolar ya da altında tutsaydınız ne olacağını resmî verilerle hesaplayın.
Hesaplayıcıyı açBugünkü piyasalarKaynaklar
- Medyascope, Çiftlik Bank hakkında bilmek istediğiniz her şey (SPK raporu), 21 Mart 2018
- BirGün, SPK'den Çiftlik Bank'a suç duyurusu, 2018
- Medyascope, Toplanan para 511 milyon değil, 1 milyar 139 milyon (Anadolu Cumhuriyet Başsavcılığı açıklaması), 27 Mart 2018
- Diken, Mağdurlar tesisi bastı, hayvanları kamyonla götürmek istediler, Mart 2018
- Anadolu Ajansı, Brezilya'da teslim olan Mehmet Aydın Türkiye'ye getiriliyor, Temmuz 2021
- BirGün, Mehmet Aydın'ın ağabeyi Türkiye'ye getiriliyor, Kasım 2021
- Medyascope, Çiftlik Bank davasında karar, 3 Şubat 2025
- TÜİK Tüketici Fiyat Endeksi (TCMB EVDS üzerinden); bugünkü karşılık 2016 ve 2017 yıllık ortalama endeksleriyle hesaplanmıştır